हर्निया: ही गाठ काय सांगते आणि शस्त्रक्रिया कधी गरजेची होते

यांनी वैद्यकीयदृष्ट्या पुनरावलोकन केले डॉ मुरलीधर बूब — MS, FAIS, DLS, FMAS, लॅप्रोस्कोपिक सर्जन आणि सर्जिकल गॅस्ट्रोएन्टेरोलॉजिस्ट, शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल आणि टेस्ट ट्यूब बेबी सेंटर, अमरावती.

बहुतेक हर्निया योगायोगाने लक्षात येतात. कोणीतरी पोते उचलतो, जांघेजवळ काहीतरी ताणल्यासारखे जाणवते, आणि त्याच संध्याकाळी तिथे मऊ सूज दिसू लागते. एखादी स्त्री आंघोळ करताना बेंबीजवळ छोटासा फुगवटा पाहते. वर्षांपूर्वी शस्त्रक्रिया झालेल्या कोणाचा जुना व्रण हळूहळू बाहेर उचलू लागतो. जवळपास प्रत्येक वेळी सुरुवातीला दुखत नाही — आणि नेमक्या याच कारणाने महिनोन्महिने, कधी वर्षानुवर्षे त्याकडे दुर्लक्ष होते.

मला दर आठवड्याला दोन्ही प्रकारचे रुग्ण भेटतात: वेळेत आलेले, ज्यांची नियोजित आणि सरळसोपी शस्त्रक्रिया झाली, आणि रात्री-अपरात्री आलेले, ज्यांचा हर्निया तोवर धोकादायक बनला होता. या दोन गटांमधला फरक क्वचितच नशिबाचा असतो. तो बहुतेकदा माहितीचा असतो.

हर्निया म्हणजे नेमके काय

तुमचे पोटातील अवयव स्नायूंच्या एका भिंतीच्या आत असतात. हर्निया म्हणजे त्याच भिंतीतील छिद्र किंवा कमकुवत जागा, जिच्यातून चरबी किंवा आतड्याचा एखादा वेढा बाहेर ढकलला जातो आणि तुम्हाला दिसणारा किंवा जाणवणारा फुगवटा तयार होतो.

एवढीच त्याची गोष्ट आहे. ही यांत्रिक अडचण आहे — एक छिद्र — ना संसर्ग, ना कमतरता, आणि शरीर स्वतःहून जोडून टाकेल असेही काही नाही.

जागेनुसार त्याला नावे मिळतात:

• इन्गुइनल — जांघेच्या भागात. सर्वात सामान्य, आणि पुरुषांमध्ये कितीतरी अधिक.
• अंबिलिकल किंवा पॅरा-अंबिलिकल — बेंबीवर किंवा तिच्या अगदी बाजूला.
• इन्सिजनल — पोटाच्या जुन्या शस्त्रक्रियेच्या व्रणातून.
• फिमोरल — मांडीच्या वरच्या भागात, स्त्रियांमध्ये अधिक, आणि यात आतडे अडकण्याची शक्यता जास्त.

हायटस हर्निया मात्र पूर्णपणे वेगळा प्रकार आहे — त्यात जठराचा काही भाग डायफ्रामवरून वर सरकतो, आणि गाठीऐवजी छातीत जळजळ व आंबट ढेकर असा त्रास होतो. त्याबद्दल मी स्वतंत्रपणे जुनाट ॲसिड रिफ्लक्स या लेखात लिहिले आहे.

झटपट स्व-तपासणी

आरशासमोर उभे राहून हे तपासा:

• उभे राहिल्यावर, खोकल्यावर, जोर लावल्यावर किंवा वजन उचलल्यावर सूज दिसते किंवा वाढते का?
• सरळ झोपल्यावर ती सपाट होते किंवा नाहीशी होते का?
• दिवसभराच्या कामानंतर जडपणा आणि ओढल्यासारखे दुखणे राहते आणि रात्रभरात कमी होते का?
• ती रातोरात नव्हे, तर महिन्यांमध्ये हळूहळू वाढली आहे का?
• कडेला हळूवार दाबल्यावर त्वचेखाली मऊ पोकळी जाणवते का?

यातील बहुतेक प्रश्नांचे उत्तर “होय” असेल तर ते हर्नियाशी चांगले जुळते. हे निदान नाही, पण आणखी एक वर्ष वाट पाहण्याऐवजी तपासणीची वेळ ठरवण्याचे ठोस कारण नक्कीच आहे.

“अजिबात दुखत नाही. मग तसेच राहू दिले तर चालेल का?”

आत्ता राहू द्या — फक्त तुम्ही काय निवडताय ते समजून घ्या. न दुखणारा, सहज आत जाणारा हर्निया ही आणीबाणी नाही आणि याच आठवड्यात शस्त्रक्रिया मागत नाही. पण तो लहानही होणार नाही. वर्षांमध्ये छिद्र रुंदावते, अधिक भाग बाहेर येऊ लागतो, आणि जी दुरुस्ती सोपी झाली असती ती मोठे काम बनते. माझा सल्ला सहसा “लगेच शस्त्रक्रिया करा” असा नसतो; तो असतो — “सगळे पर्याय खुले असतानाच आत्ता नीट बघून घेऊ.”

बेल्ट आणि व्यायाम हे का दुरुस्त करू शकत नाहीत

इथेच मी लोकांची निराशा करतो. पोटाच्या भिंतीतले छिद्र बंद करणारी कोणतीही गोळी, तेल, आसन किंवा आहार अस्तित्वात नाही. आजूबाजूचे स्नायू बळकट करणे तब्येतीसाठी चांगले आहे, पण त्याने छिद्र भरत नाही.

हो, त्यावर पडणारा ताण आटोक्यात ठेवल्याने गोष्टी मंदावतात: वाढलेले वजन कमी करणे, जुनाट खोकल्यावर उपचार, तंबाखू-धूम्रपान सोडणे, आणि बद्धकोष्ठ दूर करणे जेणेकरून रोज जोर लावावा लागू नये. बेल्टची एकच प्रामाणिक भूमिका आहे — ज्याची शस्त्रक्रिया सध्या शक्य नाही अशा व्यक्तीचा फुगवटा काही काळ आत ठेवणे. तो आधार आहे, उपचार नाही.

कशाची वाट पाहता येते, आणि कशाची अजिबात नाही

नियोजित शस्त्रक्रिया हाच नेहमीचा मार्ग आहे. पण यापैकी काहीही जाणवले तर त्याच दिवशी या:

• गाठ अचानक कडक होणे आणि आत परत न जाणे
• सौम्य दुखण्याऐवजी त्या जागी सतत तीव्र वेदना
• उलट्या, किंवा पोट फुगलेले राहून शौच आणि वारा अजिबात न सरणे
• सुजेवर लालसरपणा, ऊब किंवा काळसर रंग
• यापैकी कशासोबत ताप

या खुणा सांगतात की बाहेर आलेला भाग अडकला आहे आणि त्याचा रक्तपुरवठा धोक्यात आहे. असे क्वचित घडते — पण “सुगी संपल्यावर करून घेतो” हे वाक्य सर्जनना का आवडत नाही, याचे कारण हेच.

“शस्त्रक्रियेनंतर तो पुन्हा होऊ शकतो का?”

कोणत्याही हर्निया दुरुस्तीनंतर तो पुन्हा होण्याची शक्यता असतेच, आणि खोटे आश्वासन देण्यापेक्षा हे स्पष्ट सांगणे मला योग्य वाटते. आजच्या दुरुस्तीत कडा फक्त शिवून टाकण्याऐवजी संपूर्ण कमकुवत भाग मेशने बळकट केला जातो, आणि आजचे निकाल तुमच्या वडिलांच्या काळापेक्षा कितीतरी चांगले असण्यामागे मोठ्या प्रमाणात हेच कारण आहे. नंतर तुम्ही काय करता हेही महत्त्वाचे — सुरुवातीचे काही आठवडे वजन उचलण्याचे बंधन पाळणे, खोकला आणि बद्धकोष्ठ आटोक्यात ठेवणे, आणि वजन आवाक्यात ठेवणे.

तपासणीच्या वेळी काय होईल

अस्वस्थ करणारे काहीही नाही, आणि सहसा फार वेळही लागत नाही. मी तुम्हाला उभे करून आणि झोपवून, दोन्ही प्रकारे तपासेन, कारण अनेक हर्निया आडवे होताच लपून जातात, आणि तपासताना खोकायला सांगेन. सूज लहान असेल किंवा चित्र स्पष्ट नसेल, तर कधी सोनोग्राफी जोडली जाते.

त्यानंतर चर्चा. तुमच्यासाठी कोणती दुरुस्ती योग्य — खुली की दुर्बिणीने — हे हर्नियाचा प्रकार, आकार, तो दोन्ही बाजूंना आहे का, आधीच्या शस्त्रक्रिया आणि तुमची एकूण तब्येत यावर अवलंबून असते. मधुमेह, रक्तदाब किंवा हृदयाचा त्रास असेल तर आधी काही तपासण्या आणि फिजिशियनचे मत घेतले जाते. या शस्त्रक्रियांविषयी अधिक माहितीसाठी आमचे प्रोसिजर पेज पाहा, आणि बरे होण्याचा संपूर्ण क्रम आमच्या लॅप्रोस्कोपीनंतरच्या दिवसागणिक मार्गदर्शकात वाचा.

समज विरुद्ध वस्तुस्थिती

समज: वजन चुकीच्या पद्धतीने उचलल्यामुळे हर्निया झाला, त्यामुळे जड कामे टाळली की तो आपोआप बसेल.

वस्तुस्थिती: वजन उचलणे हर्निया उघड करते हे खरे, पण कमकुवतपणा तिथे आधीपासूनच असतो. ताण टाळणे शहाणपणाचे आहे आणि त्याने त्रास कमी राहील — पण त्याने छिद्र बंद होणार नाही.

लहान असतानाच दाखवून घ्या

सर्वात चांगली हर्निया शस्त्रक्रिया तीच, जिच्यात नाट्यमय काही घडतच नाही: आधीच ठरलेली, लहान छिद्रावर केलेली, आणि ज्या व्यक्तीला आपली साखर आणि रक्तदाब आटोक्यात आणायला वेळ मिळाला आहे अशी.

तुम्हाला किंवा घरातील कोणाला जांघेत, बेंबीवर किंवा जुन्या व्रणाजवळ फुगवटा दिसला असेल, तर शुभम हाय-टेक हॉस्पिटल, अमरावती येथील आमची शस्त्रक्रिया टीम तो पाहून प्रामाणिकपणे सांगेल की सध्या काही करण्याची गरज आहे की नाही. +91-8668954915 वर कॉल करा किंवा आमच्या संपर्क पानावरून संपर्क साधा.

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सामान्य माहितीसाठी आहे आणि व्यावसायिक वैद्यकीय सल्ल्याचा पर्याय नाही. तुमच्या परिस्थितीशी संबंधित मार्गदर्शनासाठी कृपया योग्य डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.